ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ‘ಸಾವಿರ ಕೆರೆಗಳ ನಾಡು’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಬೆಂಗಳೂರು, ಇಂದು ಕೇವಲ ಕಾಂಕ್ರೀಟ್ ಕಾಡಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ನಗರದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದ ಪ್ರಮುಖ ನೀರಿನ ಮೂಲವಾಗಿದ್ದ ಸಾರಕ್ಕಿ ಕೆರೆ (Sarakki Lake) ಇಂದಿನ ಈ ದುಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಸುಮಾರು 80 ಎಕರೆಗೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಹೊಂದಿದ್ದ ಈ ಕೆರೆ, ಇಂದು ಒತ್ತುವರಿಯ ಸುಳಿಗೆ ಸಿಲುಕಿ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದೆ. ಈ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಈಗ ಕರ್ನಾಟಕ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಒಂದು ಬಲಿಷ್ಠವಾದ ಕಾನೂನು ಆಸರೆಯನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಜೆ.ಪಿ. ನಗರದ ಪುಟ್ಟೇನಹಳ್ಳಿ ಬಳಿಯ ಈ ಕೆರೆಯ ಬಫರ್ ವಲಯದಲ್ಲಿರುವ ಅಕ್ರಮ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ತೆರವುಗೊಳಿಸಲು ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಸಮಿತಿ ರಚಿಸುವಂತೆ ಆದೇಶಿಸಿರುವುದು ಬರೀ ಒಂದು ಕಾನೂನು ಕ್ರಮವಲ್ಲ; ಇದು ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಭವಿಷ್ಯದ ಹಸಿರಿಗಾಗಿ ನೀಡಿದ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಗಂಟೆ.
ಸಾರಕ್ಕಿ ಕೆರೆಯ ಇತಿಹಾಸ: ಅಂದು ಮತ್ತು ಇಂದು
ಸಾರಕ್ಕಿ ಕೆರೆಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ, ಇದು ಸುಮಾರು 100 ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಳೆಯದಾದ ಕೆರೆ. ಮೈಸೂರು ಮಹಾರಾಜರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಭಾಗದ ಕೃಷಿ ಭೂಮಿಗೆ ನೀರುಣಿಸಲು ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಜಲ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ದಕ್ಷಿಣ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಜಯನಗರ, ಜೆ.ಪಿ. ನಗರ ಮತ್ತು ಬನಶಂಕರಿ ಭಾಗದ ಜನರು ಈ ಕೆರೆಯ ನೀರನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದರು.
ಆದರೆ, 1990ರ ನಂತರದ ಐಟಿ ಕ್ರಾಂತಿ ಮತ್ತು ರಿಯಲ್ ಎಸ್ಟೇಟ್ ಉದ್ಯಮದ ಅಬ್ಬರಕ್ಕೆ ಸಾರಕ್ಕಿ ಕೆರೆ ಬಲಿಯಾಯಿತು. ಕೆರೆಯ ಅಂಚುಗಳನ್ನು ಮೆಲ್ಲಗೆ ಮಣ್ಣು ಹಾಕಿ ಮುಚ್ಚಲಾಯಿತು. ರಾಜಕಾಲುವೆಗಳನ್ನು ಕಿರಿದುಗೊಳಿಸಿ ಮನೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಯಿತು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕೆರೆಯ ನೀರು ಕಲುಷಿತಗೊಂಡು, ಬಫರ್ ವಲಯದ ಒತ್ತುವರಿಯಿಂದಾಗಿ ಕೆರೆಯು ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಗುಂಡಿಯಂತಾಯಿತು.
ಹೈಕೋರ್ಟ್ನ ಇತ್ತೀಚಿನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ತೀರ್ಪು: ಏನಿದು ಸಮಿತಿ?
ಸಾರಕ್ಕಿ ಕೆರೆ ಪ್ರದೇಶ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಟ್ರಸ್ಟ್ ಕಳೆದ ಹಲವು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಕೆರೆಯ ಉಳಿವಿಗಾಗಿ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಾನೂನು ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಈಗ ದೊಡ್ಡ ಜಯ ಸಿಕ್ಕಿದೆ. ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ವಿಭು ಬಖ್ರು ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಸಿ.ಎಂ. ಪೂಣಚ್ಚ ಅವರಿದ್ದ ಪೀಠವು ನೀಡಿರುವ ಆದೇಶವು ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ.
ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಸಮಿತಿಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳು:
ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗೆ ಮೂರು ವಾರದೊಳಗೆ ಸಮಿತಿ ರಚಿಸಲು ಆದೇಶಿಸಿದೆ. ಈ ಸಮಿತಿಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಯುದ್ಧೋಪಾದಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕಿದೆ:
-
ಗಡಿ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ (Boundary Survey): ಕೆರೆಯ ಮೂಲ ನಕ್ಷೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಕೆರೆಯ ಗಡಿ ಎಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಎಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶ ಒತ್ತುವರಿಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಡಿಜಿಟಲ್ ಸರ್ವೆ ಮೂಲಕ ಗುರುತಿಸಬೇಕು.
-
ಬಫರ್ ವಲಯದ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ: ಕೆರೆಯ ಏರಿಯಿಂದ 30 ಮೀಟರ್ ವರೆಗಿನ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಬಫರ್ ವಲಯ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿರುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಲಿಸ್ಟ್ ಮಾಡಬೇಕು.
-
ನೋಟಿಸ್ ಮತ್ತು ನೋಟಿಫೈ: ಯಾರ್ಯಾರು ಅಕ್ರಮವಾಗಿ ಜಾಗವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೋ ಅವರಿಗೆ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ನೋಟಿಸ್ ನೀಡಬೇಕು.
-
ಅನುಪಾಲನಾ ವರದಿ: ಕೇವಲ ಸಮಿತಿ ರಚಿಸಿದರೆ ಸಾಲದು, ಮೂರು ತಿಂಗಳ ಒಳಗೆ ಏನೇನು ಪ್ರಗತಿಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡೆಲ್ ಅಧಿಕಾರಿಯ ಮೂಲಕ ಹೈಕೋರ್ಟ್ಗೆ ವರದಿ ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕು.
ಬಫರ್ ವಲಯ (Buffer Zone) ಎನ್ನುವ ರಕ್ಷಾ ಕವಚ
ಪರಿಸರ ಕಾನೂನಿನಲ್ಲಿ ಬಫರ್ ವಲಯ ಎನ್ನುವುದು ಕೆರೆಯ ಉಸಿರಾಟದ ಜಾಗದಂತೆ.
-
ಪರಿಸರ ರಕ್ಷಣೆ: ಬಫರ್ ವಲಯವು ಕೆರೆಯ ಪರಿಸರವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಗಿಡಮರಗಳು ಇದ್ದರೆ ಹಕ್ಕಿ-ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ಸಿಗುತ್ತದೆ.
-
ಪ್ರವಾಹ ತಡೆ: ಮಳೆ ಬಂದಾಗ ನೀರು ಕೆರೆಗೆ ಸೇರುವ ಮುನ್ನ ಈ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ಬಡಾವಣೆಗಳಿಗೆ ನೀರು ನುಗ್ಗದಂತೆ ತಡೆಯುತ್ತದೆ.
-
ಅಂತರ್ಜಲ ವೃದ್ಧಿ: ಈ ತೆರೆದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ನೀರು ನಿಲ್ಲುವುದರಿಂದ ಭೂಮಿಯ ಅಂತರ್ಜಲ ಮಟ್ಟ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.
ಸಾರಕ್ಕಿ ಕೆರೆಯ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಈ ಬಫರ್ ವಲಯವೇ ಕಾಣೆಯಾಗಿದೆ. ರಸ್ತೆಗಳು, ಅಂಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಪಾರ್ಟ್ಮೆಂಟ್ಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೆರೆಯ ಅಂಚಿಗೆ ತಗುಲಿವೆ. ಹೈಕೋರ್ಟ್ನ ಈಗಿನ ಆದೇಶವು ಈ ಬಫರ್ ವಲಯವನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಗುರಿ ಹೊಂದಿದೆ.
2014ರ ಒತ್ತುವರಿ ತೆರವು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ: ಒಂದು ಹಿನ್ನೋಟ
ಸಾರಕ್ಕಿ ಕೆರೆಯ ಒತ್ತುವರಿ ತೆರವು ಇದು ಮೊದಲೇನಲ್ಲ. 2014ರಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಇದೇ ರೀತಿ ಆದೇಶ ನೀಡಿದಾಗ, ಆಗಿನ ತಹಶೀಲ್ದಾರ್ ಮತ್ತು ಬಿಬಿಎಂಪಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಬೃಹತ್ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ನಡೆಸಿದ್ದರು.
-
ಸುಮಾರು 34 ಎಕರೆ ಒತ್ತುವರಿ ಜಾಗವನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯಲಾಗಿತ್ತು.
-
ನೂರಾರು ಮನೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಕೆಡವಲಾಗಿತ್ತು.
-
ಆದರೆ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೂ ಕೆಲವು ತಾಂತ್ರಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಬಫರ್ ವಲಯದ ಒತ್ತುವರಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೆರವುಗೊಳಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಈಗ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಆ ಬಾಕಿ ಉಳಿದಿರುವ ಅಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತೆಸೆಯಲು ಮುಂದಾಗಿದೆ.
ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಮಾನವೀಯತೆಯ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷ
ಕೆರೆ ಒತ್ತುವರಿ ತೆರವು ಮಾಡುವಾಗ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸಮಸ್ಯೆ ಎದುರಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ‘ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ಆತಂಕ’. ಅನೇಕ ಜನರು ತಮಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ನಂಬಿ ಸೈಟುಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಿ ಮನೆ ಕಟ್ಟಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ, ಅವು ಕೆರೆ ಜಾಗದಲ್ಲಿವೆ ಎಂದು ಗೊತ್ತಾದಾಗ ಅವರ ಬದುಕು ಬೀದಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ.
ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಈ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಗಮನಹರಿಸಿದೆ. “ಒತ್ತುವರಿದಾರರ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕಾಯ್ದಿರಿಸಲಾಗಿದೆ” ಎಂದು ನ್ಯಾಯಪೀಠ ಹೇಳಿದೆ. ಇದರರ್ಥ, ಸಮಿತಿಯು ನೋಟಿಸ್ ನೀಡಿದಾಗ, ಆ ಕಟ್ಟಡ ಮಾಲೀಕರು ತಮ್ಮ ಬಳಿ ಇರುವ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿ ತಮ್ಮ ವಾದವನ್ನು ಮಂಡಿಸಬಹುದು. ಒಂದು ವೇಳೆ ದಾಖಲೆಗಳು ಅಕ್ರಮವಾಗಿದ್ದರೆ ತೆರವು ಅನಿವಾರ್ಯ.
ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಇತರೆ ಕೆರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಈ ತೀರ್ಪಿನ ಪ್ರಭಾವ
ಸಾರಕ್ಕಿ ಕೆರೆಯ ಪ್ರಕರಣವು ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಇತರ 200ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕೆರೆಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಬೆಂಚ್ಮಾರ್ಕ್ ಆಗಲಿದೆ.
-
ವರ್ತೂರು ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಂದೂರು ಕೆರೆ: ಇಲ್ಲಿಯೂ ಬೃಹತ್ ಒತ್ತುವರಿ ನಡೆದಿದೆ. ಸಾರಕ್ಕಿ ಕೆರೆ ಮಾದರಿಯ ಸಮಿತಿ ರಚನೆಯಾದರೆ ಈ ಕೆರೆಗಳೂ ಮತ್ತೆ ಉಸಿರಾಡಬಹುದು.
-
ರಾಜಕಾಲುವೆಗಳ ಒತ್ತುವರಿ: ಕೆರೆಗಳಿಗೆ ನೀರು ತರುವ ಕಾಲುವೆಗಳೇ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿವೆ. ಸಾರಕ್ಕಿ ಕೆರೆಯ ಆದೇಶವು ರಾಜಕಾಲುವೆ ತೆರವಿಗೂ ಬಲ ನೀಡಲಿದೆ.
ಜೈಲು ಇಲಾಖೆಗೆ ಚಾಟಿ: ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಕಳಕಳಿ
ಇದೇ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ನಾವು ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಬೇಕು. ಸಾರಕ್ಕಿ ಕೆರೆ ಪ್ರಕರಣದ ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ದಿನವೇ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ರಾಜ್ಯ ಕಾರಾಗೃಹ ಇಲಾಖೆಯ ವಿರುದ್ಧವೂ ಕಿಡಿ ಕಾರಿದೆ.
ವಿಚಾರಣಾ ಕೈದಿಗಳನ್ನು ಸಕಾಲಕ್ಕೆ ಕೋರ್ಟ್ಗೆ ಹಾಜರುಪಡಿಸದಿರುವುದು ಕೇವಲ ವಿಳಂಬವಲ್ಲ, ಅದು ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಉಲ್ಲಂಘನೆ. ಒಬ್ಬ ಕೈದಿಗೆ 20 ಬಾರಿ ಸಮನ್ಸ್ ನೀಡಿದರೂ ಹಾಜರುಪಡಿಸದ ಜೈಲು ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ನಡೆಯನ್ನು ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಎಂ. ನಾಗಪ್ರಸನ್ನ ಅವರು ಕಟುವಾಗಿ ಟೀಕಿಸಿದ್ದಾರೆ. “ನಾವೇನು ಕೈದಿಯನ್ನು ಹಾಜರುಪಡಿಸಿ ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆ?” ಎಂಬ ಅವರ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಇಡೀ ಇಲಾಖೆಯ ಕಾರ್ಯವೈಖರಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.
ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಏನು?
ಬರಿ ಸರ್ಕಾರ ಅಥವಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಆದೇಶಗಳಿಂದ ಕೆರೆಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
-
ಜಾಗೃತಿ: ನಿಮ್ಮ ಏರಿಯಾದಲ್ಲಿರುವ ಕೆರೆಯ ಬಫರ್ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ಕಟ್ಟಡ ಕಟ್ಟುತ್ತಿದ್ದರೆ ತಕ್ಷಣ ಗಮನಿಸಿ.
-
ದಾಖಲೆ ಪರಿಶೀಲನೆ: ಸೈಟುಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸುವ ಮುನ್ನ ಅದು ಕೆರೆ ಜಾಗವೇ ಅಥವಾ ರಾಜಕಾಲುವೆ ಮೇಲಿದೆಯೇ ಎಂದು ‘ದಿಶಾಂಕ್’ (Dishank App) ನಂತಹ ಆಪ್ಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ.
-
ತ್ಯಾಜ್ಯ ವಿಲೇವಾರಿ: ಕೆರೆಗಳಿಗೆ ಕಸ ಹಾಕುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ. ಕೆರೆಗಳು ನಮ್ಮ ನಗರದ ಕಿಡ್ನಿಗಳಿದ್ದಂತೆ.
ತೀರ್ಮಾನ: ಆಶಾವಾದದ ನಡೆ
ಕರ್ನಾಟಕ ಹೈಕೋರ್ಟ್ನ ಈ ಆದೇಶವು ಕೇವಲ ಒಂದು ಫೈಲ್ ಅಲ್ಲ, ಅದು ಬೆಂಗಳೂರಿನ ನಾಳಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವ ಆಸ್ತಿ. ಸಾರಕ್ಕಿ ಕೆರೆಯ ಸಮಿತಿಯು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರೆ, ಜೆ.ಪಿ. ನಗರದ ಈ ಸುಂದರ ಕೆರೆ ಮತ್ತೆ ಹಸಿರಿನಿಂದ ಕಂಗೊಳಿಸಲಿದೆ. 2026ರ ಜೂನ್ 30ಕ್ಕೆ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಅನುಪಾಲನಾ ವರದಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಬಿಬಿಎಂಪಿ ಹೇಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಮಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್ ಪ್ರಶ್ನೆ.
ಬೆಂಗಳೂರು ಮರಳಿ ‘ಉದ್ಯಾನ ನಗರಿ’ಯಾಗಬೇಕೆಂದರೆ ಕೆರೆಗಳ ಒತ್ತುವರಿ ತೆರವು ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮೊದಲ ಆದ್ಯತೆಯಾಗಬೇಕು. ಸಾರಕ್ಕಿ ಕೆರೆಯ ಈ ಕಾನೂನು ಸಮರವು ಉಳಿದೆಲ್ಲಾ ಕೆರೆಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಸ್ಪೂರ್ತಿಯಾಗಲಿ.
ಬರಹ: ನಾಗರಾಜ (ಬ್ಲಾಗರ್)